Posao oko sređivanja, obrade i zaštite dokumenata u crkvenim arhivima u Dubrovniku, Trstu, Sent Andreji, Beču, koji sprovode stručnjaci Arhiva Srbije posle potpisivanja sporazuma o saradnji sa SPC 2007. godine, otkrio je bogatu i raznovrsnu građu koja se u njima čuva.
Mada predstoji još arhivističkog posla, posle četiri godine rada arhiv u Trstu je gotovo formiran i biće dostupan istraživačima, dok u Dubrovniku, gde je obrađeno oko 230 knjiga – administrativnih, matičnih, delovodnika, zapisnika sa sednica, 160 kutija arhivske građe, 85 registratora, tek sledi obiman rad na sređivanju i zaštiti dokumenata.
Ljubaznošću direktora Arhiva Srbije, profesora dr Miroslava Perišića, i rukovodioca projekta, arhivskog savetnika, Jelice Reljić, „Politika“ ekskluzivno, prvi put u našoj javnosti, objavljuje dokumenta pronađena u tršćanskom i dubrovačkom crkvenom arhivu, kao malu ilustraciju bogatstva koje će se tek naći pred arhivistima i istraživačima. Radi se o dokumentima vezanim za razvoj i rad srpskih škola u ova dva grada.
Osnivanje srpske škole u Dubrovniku vezuje se za ime tada svršenog bogoslova Đorđa (Georgija) Nikolajevića, kasnijeg dabrobosanskog mitropolita. Po nalogu karlovačkog mitropolita Stevana Stratimirovića on krajem 1829. godine dolazi u Dubrovnik iz Srema s namerom da osnuje srpsku školu. Otvorena 1830. godine, ona je ubrzo ugašena, ali se nastavljaju napori da se utvrde obrazovne ustanove za učenje srpske dece.
Među dubrovačkim pravoslavcima, istaknutim javnim radnicima i dobrotvorima, ime Boža Boškovića (1815–1879) zauzima posebno mesto. Brodovlasnik, bogati trgovac, Bošković je veoma aktivno učestvovao u naporima da Srbi dobiju treću pravoslavnu bogomolju u Dubrovniku, pa je posle mnogo truda i prepreka Saborni hram posvećen Blagoveštenju osveštan 1877. godine. Veliku sumu novca ostavio je i za školstvo. Posle njegove smrti 1879. godine, osnovana je zaklada „Božo Bošković“, a nešto kasnije ta fondacija otvorila je žensku školu za srpske devojke koja je ponela njegovo ime. U Boškovićevim kulturno-obrazovnim nastojanjima, uz Boža je bio i brat Nikola Niko Bošković. On je radio na ispunjavanju bratovljeve želje da otvori žensku školu, ali je i sam pomagao razvoj školstva.
U Trstu, srpska škola nezvanično je počela s radom još 1. januara 1782. godine, ali se njeni zvanični počeci, kada je osnovan zavod za vaspitanje srpske omladine i dobijena dozvola za otvaranje škole, vezuju za 1792. godinu. Jovan Miletić, jedan od viđenijih tršćanskih Srba, koji je, trgujući po Dubrovniku, Splitu, Mlecima, Trstu, Lajpcigu i Beču, stekao veliku imovinu, testamentom je ostavio 24.000 forinti Ilirskoj zajednici u Trstu. Njega je želja bila da se osnuje zavod za vaspitanje srpske omladine, što su izvršioci testamenta i učinili posle njegove smrti u Beču 8. septembra 1790. godine. Novoosnovana škola dobila je ime po svom dobrotvoru, a s radom je počela 1. januara 1792. godine. Učio se maternji jezik „ilirski“ – čitanje i pisanje, gramatika, pevanje, aritmetika, nemački, italijanski i latinski. Na sednici u oktobru 1841. godine crkveni odbor izabrao je komisiju koja je trebalo da usvoji ustav koji je sastavila i predložila školska uprava. Pošto je pregledala tekst, komisija ga je u celosti odobrila. Ustav srpske škole „Jovan Miletić“, pod nazivom Regolamento perleScuoleSlavo-Serbichein Trieste, potvrđen je 22. marta 1842. godine. Odlukom odbora crkvene opštine od 26. maja 1973. godine, zbog malog broja đaka, srpska škola u Trstu prestaje da bude redovna i postaje dopunska škola u kojoj najmlađe generacije tršćanskih Srba, između ostalog, uče i maternji jezik.
Politika
